Binaların sağlamlığını ölçmek amacıyla karot, mevcutta bulunan beton dayanımını ölçmek için kullanılan bir yöntemdir. Peki, karot almak nedir? Bu yöntemle binanın taşıyıcı sistemlerinden olan kolon, perde gibi alanlardan karot numunesi alınır. Alınan numuneler çeşitli testlere tabi tutulur. Numuneler üzerinden binanın mevcut basınç değeri ve dolayısıyla da sağlamlığı belirlenir.
İşlem karot delme makinesiyle yapılmaktadır. Parça alma işlemi yapılırken binanın taşıyıcılarından olmasına dikkat edilir. Belirlenen alandan parça çıkarılır ve çıkarılan parça yerine harçlar ile doldurma işlemi yapılır. Bu işlemin yapılmasının amacı binada parça alınması sonrasında oluşabilecek dayanıklılığın azalmasının önüne geçmektir. Dolayısıyla doldurma malzemeleri ve işlemlerinin çok doğru bir şekilde yapılması gerekmektedir.
Yöntem, sulu karot makinesi gibi çeşitli makineler aracılığıyla yapılmakta olup bu beton delme makinesi günümüzde sadece numune almak için kullanılmamaktadır. Daha geniş bir kullanım alanına sahip olan bahse konu makinenin kullanım alanlarını şu şekilde sıralamak mümkündür:
Tüm bu kullanım alanlarında kullanılan beton delme makinesinin türü farklı olabilmektedir. İşlem sırasında çoğunlukla kullanım açısından nispeten kolay kabul edilen sulu makineler tercih edilir. Ancak burada önemli olan hangi makinenin kullanılacağının doğru belirlenmesi ve işin uzmanları tarafından işlemlerin gerçekleştirilmesidir.
Yöntem için çeşitli yönetmelikler mevcuttur. Dolayısıyla karot alma süreci bir yönetmeliğe uygun şekilde alınmalıdır. Belirlenen yönetmeliğe göre TBDY–2018-15.2’ye göre performans analizlerinden yararlanılmak üzere belirlenen her kattan en az 3 numune örneği alınarak işlem yapılmaktadır.
Kuralları detaylı incelediğimizde numune alımını zemin kattan 3 diğer katlardan en az iki olacak şekilde almamız gerektiği belirtilmiştir. Bir binada her 400 m²’ye 1 adet düşecek şekilde en az dokuz adet sertleşmiş beton numunesi alınmalıdır.
Parça alma işlemi bu işlemlere uygun çeşitli makineler aracılığıyla yapılmaktadır. Uygun makine kullanımı ve uzman ekip yardımıyla ilgili alanlardan ilgili ölçülerde betonun alınmasıyla ve yönetmelikte belirtilen testlerin yapılması ile gerçekleştirilmektedir.
Kolonlar, bina dayanıklılığı için numune alma işlemlerinin yapıldığı alanlardan bir tanesidir. Kolonlardan parça alınabilmesi için ilgili kolonun kenarının 30 cm’den büyük olması gerekmektedir. İlgili kolon kenarı 30 cm’den küçükse bu işlem yapılamamaktadır. Aynı zamanda parça alınmadan önce donatı tespit cihazı ile ilgili kolonda kontrol yapılmalı ve donatının olmadığından emin olunmalıdır.
Kolondan parça alma işlemi yapılması için o kolona daha önce bu tarz bir testin yapılmamış olması gerekmektedir. Ayrıca sıklaştırma bölgesinden de parça alınmamalıdır. Kolondan parça alma işlemi esnasında kolon kenarındaki pas payından dolayı 3 cm içeriden parça alınmalıdır. Eğer kenara yakın parça alma işlemi yapılmışsa beton patlayarak dökülebilir ya da kolon zayıflayarak ileride daha kötü durumların oluşmasına neden olabilir.
Kirişten örnek alma işlemi kolondan alınan numuneye göre daha az yapılmaktadır. Hatta mümkün mertebe kirişten örnek alma tercih edilmemektedir. Kirişten parça alınmak zorunda kalınırsa bu çok dikkatli bir şekilde yapılmalıdır. Kolondan parça alma işlemi gibi burada da donatı tespit cihazıyla kiriş kontrol edilir ve donatının olmadığı alanlardan parça alma işlemi yapılır. Yine aynı şekilde mesnet bölgesi olarak adlandırılan moment sıfır noktasından parça alınmalıdır.
Bir kirişten yalnızca bir adet parça alınmalıdır. Kiriş yüksekliğinin 30 cm’den küçük olduğu durumlarda ise bu kirişten parça alımı yapılmamalıdır. Kirişten parça alma kolondan parça almaya göre daha az tercih edilse de yapılmak zorunda kalındığı durumlarda ilgili işlem kurallara dikkat edilerek çok dikkatli bir şekilde yapılmalıdır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığına bağlı olan kuruluşlar tarafından alınan bir karot testinin sonucu ise numunelerin alınmasının ardından yaklaşık olarak 3-4 gün içerisinde açıklanır. Ancak ayrıntılı raporlamaların yapıldığı binalarda süreç uzamaktadır. Test sonucuna göre binanın “çürük” raporu alması durumunda ise bina kentsel dönüşüm kapsamına alınır. Ardından binanın 3 ay içerisinde tahliye edilmesi gerekir.
Numune alım işlemi sırasında karoten dayanımını etkileyen birden fazla etken bulunmaktadır. Bunların başında alınan karoten çapı gelmektedir. Diğer dayanımı etkileyen başlıkları şu şekilde sıralamak mümkündür:
Tüm bu durumlar alınan parçanın dayanımını etkileyebilmekte olup sonuçlarda değişikliklere neden olan kriterler arasında gösterilmektedir. Dolayısıyla karot alma işlemi yapılırken bahsedilen faktörlerin sonucu etkilediği göz önüne alınarak en doğru sonucu verecek alandan parça alma işlemi yapılmalıdır.
Kolon veya kirişlerden numune almak için kullanılan makineler sayesinde inşaat sektöründe birçok süreç hız kazanmıştır. Özellikle günümüzde hızın ne kadar önemli olduğu göz önüne alındığında parça alma cihazları pratik çözümler sağlama açısından önem teşkil etmektedir. Bahse konu cihazların pratikliğinin en önemli nedeni kullanımının rahat olmasından kaynaklanmaktadır. Özellikle sert zeminlerde sıfır hata ile çalışması da yapılan çalışmaların en doğru şekilde yapılmasını sağlaması açısından önemlidir. En doğru sonuç, kısa süre içinde elde edilir.
Delme işlemi yapılacak alanların dışında herhangi bir alana zarar vermemesi açısından da önem teşkil etmektedir. Beton üzerinden numune alınıp test edilmek istendiğinde de betona zarar vermeden alınmak istenen parçanın bir bütün halinde alınması sağlanır. Ayrıca bu cihazların amaca yönelik farklı karot ucu bulunduğu için farklı büyüklüklerdeki delikleri tek seferde rahatça açabilmektedir.
İnternette yaygın bir şekilde karot testinin yapılmasının binaya zarar verdiğini söyleyen ve testin yapılmaması gerektiğini belirten çeşitli bilgilerin aksine İTÜ Afet Yönetimi Enstitüsü tarafından parça alma işleminin binaya zarar verdiğini yalanlayan bir söylem mevcuttur. Özellikle mevcutta yürürlükte olan TBDY – 2018 Deprem Yönetmeliği kapsamında yapılan binalardan uygun yöntemlerle ve işin uzmanları tarafından alınan testin binaya bir zarar veremeyeceği belirtilmiştir. Numunelerinin alındığı alanlar hemen yüksek mukavemetli harçlar ile doldurulmaktadır. Bu durumda binaya zarar verilmesinin önüne geçmektedir.
Test sonrasında Carbonier aracılığıyla ulaşabileceğiniz CFRP, FRP ve epoksi esaslı karbon plaka yapıştırıcılar sayesinde parça alınan alanlarda doldurma işlemi yapılabilmektedir. Carbonier aracılığıyla ayrıca kolon güçlendirme ve bina güçlendirme işlemlerine de ulaşabilirsiniz. Böylelikle riskli yapıların güçlendirilerek oluşabilecek olumsuz etkilerden korunmasını da sağlanması amaçlanmaktadır.
Betonlardan örnek almak için karot yönteminin tercih edilmesinde birden fazla etken mevcuttur. Bunların başında sadece örnek alınmak istenen parçanın beton içerisinden alınması gelir. Ayrıca işlem yapılırken kalan alanlara zarar vermemesi bu yöntemin tercih edilme sebeplerinin başında gelmektedir.
Numune alma makinesi kırılması çok zor olan betonlarda bile rahatça kullanılabilmektedir. Bahse konu makinenin kullanımı son derece basit olup istenilen işleme göre kullanılabilecek birden fazla fonksiyonu ve türü mevcuttur. Bu durum uygun alanda uygun cihazın kullanılmasını sağlayarak doğru parça alma işleminin yapılmasını sağlamaktadır. Parça alma işleminde önemli olan doğru cihazların kullanılarak işlemin nasıl yapılacağını bilen kişiler tarafından testin yapılmasıdır.